Voor de ideologische analyse heb ik het thema "de grote stad als bedreiging" gekozen. In mijn presentatie, die ik de Duitse term Großstadt als titel gegeven heb, wil ik een boek, een schilderij en een film met elkaar vergelijken. In alle drie de kunstuitingen komt de dreiging van de stad tot uitdrukking. Daarnaast komen met name in het boek en in de film regelmatig verwijzingen naar de Bijbel voor. Net als in het boek Openbaringen ontstaat na de Apocalyps een nieuwe wereld. Geplaatst in de tijd waarin de werken verschenen zijn, zou ik willen stellen dat de stad gezien wordt als metafoor voor de oorlog, die vernietiging tot gevolg heeft.
Over de schrijver Alfred Döblin
Alfred Döblin werd in 1878 geboren. Als militair arts ging hij in 1914 naar het front, waar hij de verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog van dichtbij meemaakte. Na de oorlog werkte hij als arts voor de armen in de wijk rond Alexanderplatz. Zijn in 1929 als feuilleton verschenen roman Berlin Alexanderplatz riep heftige reacties op. Zowel qua inhoud als qua stijl week deze roman af van hetgeen de mensen gewend waren te lezen. Döblin waarschuwde in zijn werk voor de gevaren van het nationaalsocialisme. Toen Hitler aan de macht kwam, ging hij in Exil. Hij vluchtte eerst naar Frankrijk en later naar de Verenigde Staten, waar hij zich bekeerde tot het katholicisme. In 1945 keerde hij terug naar Europa. In de jaren '50 werd hij behandeld voor de ziekte van Parkinson, waaraan hij in 1957 stierf. [2]
Berlin AlexanderplatzIn de belangrijkste Duitse Großstadtroman Berlin Alexanderplatz vertelt Alfred Döblin (1878-1957) het verhaal van de transportarbeider Franz Biberkopf die terugkeert in de maatschappij, nadat hij enkele jaren in de gevangenis heeft doorgebracht. Als individu heeft hij moeite om zijn plaats in de samenleving te vinden en ervaart hij de grote stad Berlijn als een bedreiging. Pas aan het einde van het boek - als hij zijn onmondigheid overwonnen heeft en als een wedergeboren en gezuiverd individu terugkeert op de Alexanderplatz - heeft hij inzicht verkregen: één individu is gemakkelijk te verpletteren, maar als individuen hun verstand gebruiken en als eenheid optreden is het veel moeilijker om hen te vernietigen.
Het is een lastige roman om te lezen. Het vertelperspectief wisselt vaak, waardoor identificatie met de hoofdpersoon onmogelijk is. Het verhaal heeft geen klassieke vertelwijze, maar is een filmische montage van verschillende tekstsoorten (artikelen, bijbelteksten, speeches, liedteksten en mythologische verhalen) waardoor de doorlopende verhaallijn onderbroken wordt. De stad Berlijn is in feite de echte tegenspeler van Franz. Huizen, straten en vervoersmiddelen leiden in de roman een eigen leven. Döblin spreekt over schreckliche Lärmen von der Straße, irrsinnige Häuser en die Wagen tobten. Door deze woorden te kiezen, geeft hij de indrukken weer die de stad op het individu kan maken.
Ook in de structuur is een verwijzing te zien naar het onoverzichtelijke chaotische leven in een "moderne" metropool. Uitgaande van het thema kan over deze roman gezegd worden, dat de stad als bedreiging gezien wordt. Vanuit de structuralistische semiotiek is dit een legitieme interpretatie: in het werk wordt verwezen naar dreiging en chaos. Ook de caleidoscopische opbouw van de roman legitimeert de interpretatie.
Ook de interpretatie m.b.t. de stad als metafoor voor de oorlog is volgens de structuralistische semiotiek legitiem. In het werk wordt veelvuldig verwezen naar de Bijbel. Franz Biberkopf wordt door het Noodlot achtervolgd en ingehaald. De dreiging die van de stad uitgaat, neemt pas af als hij door de dood gelouterd is. Hierin ligt een verwijzing naar het boek Openbaringen: Franz laat zijn "oude ik" achter als hij besluit zijn verstand te gaan gebruiken.
Over de schilder Georg Grosz
Door zijn ervaringen in de Eerste Wereldoorlog had Georg Grosz (1893-1959) een pessimistische levenshouding. Hij haatte het door de mensen geschapen systeem waarbij weinigen miljoenen verdienden terwijl velen onder het bestaansminimum leefden. Hij was van mening dat het de taak van de kunstenaar was om deze misstanden duidelijk in beeld te brengen: hij wilde de onderdrukten het ware gezicht van hun overheersers tonen. Deze bitterheid kwam tot uitdrukking in zijn agressieve tekenstijl. Herhaaldelijk werd hij aangeklaagd voor zijn tekeningen. Na de machtsovername van Hitler werden vijf van zijn schilderijen tot de Entartete Kunst gerekend. Grosz was toentertijd al in Exil gegaan: vanaf 1933 woonde en werkte hij in de Verenigde Staten. In 1959 keerde hij terug naar Berlijn, waar hij in de nacht van 5 op 6 juli stierf aan overmatig drankgebruik [3].
Moloch Stadt
In 1917 voltooide Grosz zijn impressie van Berlijn. In het schilderij probeert hij de geluiden, de geuren en het jachtige bestaan van de grote stad weer te geven. Dit schilderij is een caleidoscoop van elementen waaruit de stad is opgebouwd. Het wijkt af van de traditionele schilderwijze: er is geen perspectief, de verhoudingen kloppen niet en de plaats van de objecten is niet duidelijk afgebakend
In feite is het een dynamische explosie van indrukken. De kleur rood ("het bloedrood van mijn zelfmoordpalet") overheerst. De decadentie van het leven in de stad en de dreiging die daarvan uitgaat, worden benadrukt. Grosz heeft aangegeven dat hij in dit schilderij de stad als metafoor voor de oorlog gebruikt heeft.
Als we uitgaan van de opvatting dat een interpretatie slechts legitimiteit heeft, wanneer de bedoeling van de maker gereconstrueerd wordt, dan is de interpretatie die in aan het begin van dit bericht gegeven heb een legitieme interpretatie geworden. De interpretatie sluit immers aan bij de bedoeling van de kunstenaar.
Maar ook structuralisten kunnen in het werk zelf aanknopingspunten vinden voor een legitieme interpretatie. Niet alleen het geschilderde beeld maar ook de titel vormt een verwijzing naar de dreigende ondergang van de beschaving. Moloch is in de bijbel de god van het vuur waaraan de Kanaänieten hun kinderen offeren (Leviticus 18:21).
Over de regisseur
Fritz Lang (1890-1976) werd geboren in Wenen tijdens het Fin de siècle. Hij werd opgeleid tot grafisch ontwerper/kunstschilder. Tijdens de Eerste Wereldoorlog raakte hij ernstig gewond. Zijn herstelperiode gebruikte hij om scenario's te schrijven. Dit beviel hem zo goed dat hij uiteindelijk in de filmwereld terechtkwam. Samen met zijn vrouw, de romanschrijfster Thea von Harbou, produceerde hij films waarin het Noodlot een grote rol speelde. Zijn bekendste film is Metropolis (1927), een "stomme" film waarin de teksten in tussenkopjes getoond worden. De film was bij verschijnen geen doorslaggevend succes: hij was te lang. Daarom werd door Paramount Studio's en Ufa meer dan een kwart van de scenes uit de film geknipt. Naar aanleiding van deze aanpassing nam Fritz Lang afstand van de film. Toch heeft Metropolis andere regisseurs qua thematiek beïnvloed. Ook de film Bladerunner (1982) van Ridley Scott is gebaseerd op het dualistisch beeld "Mens" versus "Machine".
In 1933 werd Langs laatste Duitse film Das Testament des Dr. Mabuse door de Nazi's verboden. Fritz Lang ging hierop in Exil: hij vluchtte naar Parijs. Later vertrok hij naar Hollywood waar hij tot het eind van zijn leven woonde en werkte.
Metropolis
In deze science-fictionfilm wordt een beeld gegeven van het leven in de stad van de toekomst. De elite leeft in een paradijselijke stad aan de oppervlakte die niet kan bestaan zonder de werking van de hartmachine (Moloch) en de arbeiders die als verlengstuk van de machine in de onderaardse stad wonen. De arbeiders - die op elkaar lijken en nauwelijks nadenken - raken onder de invloed van de profetes Maria die hen een visioen van het paradijs van de machthebbers toont.
De zoon van de heerser merkt Maria op als zij de arbeiderskinderen de eeuwige tuin van de rijken laat zien. Hij gaat naar haar op zoek in de ondergrondse stad. De heerser en zijn raadsman hebben intussen een robot met het uiterlijk van Maria gecreëerd, die de arbeiders in het verderf moet storten opdat de stad voort kan blijven bestaan. Na de totale ineenstorting van de hartmachine worden hoofd en handen met elkaar verbonden, waardoor de mensen elkaar weer gaan begrijpen.
Structuralisten vinden in deze film uitspraken en beelden die de hypothese "de stad vormt een bedreiging" staven. De film bevat verwijzingen naar Bijbelse motieven die te maken hebben met de ondergang:
Door zijn ervaringen in de Eerste Wereldoorlog had Georg Grosz (1893-1959) een pessimistische levenshouding. Hij haatte het door de mensen geschapen systeem waarbij weinigen miljoenen verdienden terwijl velen onder het bestaansminimum leefden. Hij was van mening dat het de taak van de kunstenaar was om deze misstanden duidelijk in beeld te brengen: hij wilde de onderdrukten het ware gezicht van hun overheersers tonen. Deze bitterheid kwam tot uitdrukking in zijn agressieve tekenstijl. Herhaaldelijk werd hij aangeklaagd voor zijn tekeningen. Na de machtsovername van Hitler werden vijf van zijn schilderijen tot de Entartete Kunst gerekend. Grosz was toentertijd al in Exil gegaan: vanaf 1933 woonde en werkte hij in de Verenigde Staten. In 1959 keerde hij terug naar Berlijn, waar hij in de nacht van 5 op 6 juli stierf aan overmatig drankgebruik [3].
Moloch Stadt
In 1917 voltooide Grosz zijn impressie van Berlijn. In het schilderij probeert hij de geluiden, de geuren en het jachtige bestaan van de grote stad weer te geven. Dit schilderij is een caleidoscoop van elementen waaruit de stad is opgebouwd. Het wijkt af van de traditionele schilderwijze: er is geen perspectief, de verhoudingen kloppen niet en de plaats van de objecten is niet duidelijk afgebakend
In feite is het een dynamische explosie van indrukken. De kleur rood ("het bloedrood van mijn zelfmoordpalet") overheerst. De decadentie van het leven in de stad en de dreiging die daarvan uitgaat, worden benadrukt. Grosz heeft aangegeven dat hij in dit schilderij de stad als metafoor voor de oorlog gebruikt heeft.
Als we uitgaan van de opvatting dat een interpretatie slechts legitimiteit heeft, wanneer de bedoeling van de maker gereconstrueerd wordt, dan is de interpretatie die in aan het begin van dit bericht gegeven heb een legitieme interpretatie geworden. De interpretatie sluit immers aan bij de bedoeling van de kunstenaar.
Maar ook structuralisten kunnen in het werk zelf aanknopingspunten vinden voor een legitieme interpretatie. Niet alleen het geschilderde beeld maar ook de titel vormt een verwijzing naar de dreigende ondergang van de beschaving. Moloch is in de bijbel de god van het vuur waaraan de Kanaänieten hun kinderen offeren (Leviticus 18:21).
Over de regisseur
Fritz Lang (1890-1976) werd geboren in Wenen tijdens het Fin de siècle. Hij werd opgeleid tot grafisch ontwerper/kunstschilder. Tijdens de Eerste Wereldoorlog raakte hij ernstig gewond. Zijn herstelperiode gebruikte hij om scenario's te schrijven. Dit beviel hem zo goed dat hij uiteindelijk in de filmwereld terechtkwam. Samen met zijn vrouw, de romanschrijfster Thea von Harbou, produceerde hij films waarin het Noodlot een grote rol speelde. Zijn bekendste film is Metropolis (1927), een "stomme" film waarin de teksten in tussenkopjes getoond worden. De film was bij verschijnen geen doorslaggevend succes: hij was te lang. Daarom werd door Paramount Studio's en Ufa meer dan een kwart van de scenes uit de film geknipt. Naar aanleiding van deze aanpassing nam Fritz Lang afstand van de film. Toch heeft Metropolis andere regisseurs qua thematiek beïnvloed. Ook de film Bladerunner (1982) van Ridley Scott is gebaseerd op het dualistisch beeld "Mens" versus "Machine".
In 1933 werd Langs laatste Duitse film Das Testament des Dr. Mabuse door de Nazi's verboden. Fritz Lang ging hierop in Exil: hij vluchtte naar Parijs. Later vertrok hij naar Hollywood waar hij tot het eind van zijn leven woonde en werkte.
Metropolis
In deze science-fictionfilm wordt een beeld gegeven van het leven in de stad van de toekomst. De elite leeft in een paradijselijke stad aan de oppervlakte die niet kan bestaan zonder de werking van de hartmachine (Moloch) en de arbeiders die als verlengstuk van de machine in de onderaardse stad wonen. De arbeiders - die op elkaar lijken en nauwelijks nadenken - raken onder de invloed van de profetes Maria die hen een visioen van het paradijs van de machthebbers toont.
De zoon van de heerser merkt Maria op als zij de arbeiderskinderen de eeuwige tuin van de rijken laat zien. Hij gaat naar haar op zoek in de ondergrondse stad. De heerser en zijn raadsman hebben intussen een robot met het uiterlijk van Maria gecreëerd, die de arbeiders in het verderf moet storten opdat de stad voort kan blijven bestaan. Na de totale ineenstorting van de hartmachine worden hoofd en handen met elkaar verbonden, waardoor de mensen elkaar weer gaan begrijpen.Structuralisten vinden in deze film uitspraken en beelden die de hypothese "de stad vormt een bedreiging" staven. De film bevat verwijzingen naar Bijbelse motieven die te maken hebben met de ondergang:
- de legende van de Toren van Babel wordt verteld,
- de zondvloed die de stad uiteindelijk dreigt te verwoesten
- de teksten die expliciet naar de Apocalyps verwijzen:
- Nahe sind die Tage von denen der Apokalyps spricht
- Wir wollen zusehen wie die Welt zum Teufel geht
Contextuele interpretatie
Toch wordt deze film vooral geïnterpreteerd in de context van de tijd, waarin hij uitgekomen is. In de twintiger jaren was met name in Berlijn het verschil tussen arm en rijk heel groot. De machthebbers en de rijke industriëlen bepaalden het leven van de arbeiders.
Technische vooruitgang werd een compensatiemiddel voor het geleden (gezichts)verlies in de Eerste Wereldoorlog. De kunstenaars van de Neue Sachlichkeit, de kunststroming die in die tijd opgang deed, waarschuwden voor de gevaren van de technische vooruitgang. Een terugkerend thema in hun werk was de dreiging die van de stad uitging. Naoorlogse interpretaties wijzen op de treffende analyse die zij van hun tijd gegeven hebben. [4]
Hoewel zij alle drie tot het expressionisme gerekend worden, passen de drie besproken werken eveneens binnen deze ideologische context. De verwijzingen naar de ondergang en de beïnvloeding van het individu door (kwaadwillende) machthebbers lijken bedoeld als waarschuwing voor het gevaar van een nieuwe wereldoorlog.
Bronnen:
1. Geser, H. (1903) Georg Simmel: Die Grosstàdte und das Geistesleben.
Gedownload via: http://socio.ch/sim/verschiedenes/1903/grossstaedte.htm
2. - (n.d.) Alfred Döblin: Berlin Alexanderplatz. Geschichte vom Franz Biberkopf\. In: Kindlers Neues Literaturlexikon. Munchen : Kindler Verlag. Gedownload via: http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/kunst/doeblin/index.html
3. Lieverloo, K. van (2010) Georg Grosz: schwarzen Champagner und blutiger Ernst. Zwolle : W Books
4. Presler, G. (1992) Glanz und Elend der 20-er Jahre : die Malerei der Neuen Sachlichkeit.Köln : DuMont
Geen opmerkingen:
Een reactie posten