Who's that girl?

afb.1 H.M.

Speciaal voor de heropening van het Stedelijk Museum in Amsterdam maakte de Belgische kunstenaar Luc Tuymans (*1958) een portret van Koningin Beatrix. Het schilderij, getiteld H.M., heeft een prominente plaats gekregen in het nieuwe gebouw. In interviews gaf Tuymans aan dat hij de opdracht als een uitdaging heeft gezien:
"Voor mij lag er een uitdaging in het feit dat er een lange traditie bestaat van staatsieportretten en beeltenissen van koninklijke personen en van Koningin Beatrix in het bijzonder. Ik heb gekozen voor een beeld dat niet geposeerd is, en duidelijk een fotografische compositie heeft."[1]

Het portret roept gemengde reacties op. Waar de kunstcritici het erover eens zijn dat Tuymans in dit schilderij zijn typische signatuur heeft weten te behouden en toch de koninklijke waardigheid goed heeft weergegeven, is het publiek minder positief in haar reacties. Velen zien geen gelijkenis met de koningin die zij kennen. [2]

Het onvoorstelbare idee
De reacties op dit schilderij wil ik verbinden met de theorie die in het college beeldcultuur van maandag 5 november j.l. werd besproken. In dit college werd de relatie tussen het beeld en de werkelijkheid besproken. Er zijn drie verschillende fases te onderscheiden:

1. de reproductiefase - het beeld is een (geïnterpreteerde) weerspiegeling van de werkelijkheid. De kunstenaar verbeeldt wat hij ziet. Er is een duidelijke overeenkomst tussen het object en de werkelijkheid. De juistheid van het object kan gecontroleerd worden.

2. de representatiefase - beeld en werkelijkheid beïnvloeden elkaar. Er vindt interactie plaats. Het beeld dat getoond wordt, bepaalt de publieke opinie Een voorbeeld hiervan is het blog Generation Y van de Cubaanse blogster Yoani Sanchez, die een kritisch beeld oproept van het politieke regime in Cuba. De internationale gemeenschap neemt kennis van haar stukken (het blog heeft inmiddels meer dan 14 miljoen volgers), maar in Cuba is het blog geblokkeerd vanwege de dreiging die er volgens de regering vanuit gaat.[3]

3. de verdwijningsfase - beeld en werkelijkheid vallen samen. De verwijzende functie van het beeld is in de beleving van de beschouwer weggevallen. In deze fase zijn twee verschillende processen te onderscheiden:

• simulacrum - het beeld simuleert  de werkelijkheid en wordt een referentiepunt Er is geen origineel. Hierbij kan de virtuele wereld van de games als voorbeeld genomen worden. Beelden van de werkelijkheid kunnen zodanig gemanipuleerd worden dat de speler van de game ze als "echt bestaand" beschouwt. De juistheid van het beeld kan niet gecontroleerd worden, maar dat is voor de gamer geen issue. 
• beelden zijn niet in staat het onvoorstelbare te representeren - de impact van met name dramatische gebeurtenissen kan niet in beelden gevangen worden. [4]

Maurice Merleau-Ponty

afb.2 Merleau-Ponty

De Franse filosoof Maurice Merleau-Ponty (1908-1961) behandelde in 1948 in een aantal radio-lezingen het fenomeen van de waarneming. Hij stelde dat het onmogelijk is om objecten te scheiden van de manier waarop ze verschijnen. Om zijn woorden te illustreren maakte hij gebruik van voorbeelden uit de schilderkunst. De objecten op een schilderij dwingen de beschouwer om de essentie ervan te zien.
Voor het waarnemen van een object is het dus belangrijk ook de verschijning en de functie van het object vast te stellen. Alleen op die manier kan betekenis toegekend worden.

Dit is ook met kunstwerken het geval: een kunstwerk is samengesteld uit tekens en details, waarin het zich aan ons openbaart. De directe ervaring van de beschouwer is niet in analyses of definities te vangen.

Net als de schilder Georges Braque (188-1963) bestrijdt hij dat een schilderij de werkelijkheid reconstrueert. Als dat het geval zou zijn, dan zou de betekenis van een schilderij alleen in de echte wereld gevonden kunnen worden. Een schilderij vormt volgens Braque en Merleau-Ponty een wereld op zichzelf in plaats van een imitatie van de wereld. Vorm en inhoud kunnen bij de waarneming niet los van elkaar gezien worden.

Terug naar H.M.
Wat betekent dit voor de reacties op het schilderij van Tuymans? Waarom roept het portret zulke negatieve reacties op? Het antwoord op deze vragen ligt volgens mij in de opvatting dat een portret altijd gelijkenis moet vertonen met de afgebeelde persoon.

Het schilderij van Tuymans komt niet overeen met het beeld dat de doorsnee Nederlander van een koningin heeft. Dit beeld wordt bepaald door het zorgvuldig in stand houden van de mythe: een koning is een machtige en sterke persoonlijkheid. In het portret H.M. wordt Koningin Beatrix weliswaar geportretteerd in een omgeving waar men haar verwacht, maar zij is afgebeeld als een slecht gekapte oude vrouw met teveel oogschaduw.


Bronnen:

De titel van dit bericht verwijst naar de titelsong van een in 1987 uitgebrachte romantische comedy, waarin Madonna een hoofdrol speelt. De release van het gelijknamige soundtrackalbum was op 21 juli 1987. Het album behoort niet tot haar meest succesvolle. (Bron: http://www.imdb.com/title/tt0094321/)
 
1. Seegers, J. (2012, 18 september) Kunstschilder Tuymans maakt portret Beatrix voor heropend Stedelijk. NRC.    Gedownload op 11 november 2012 via: http://www.nrc.nl/nieuws/2012/09/18/kunstschilder-tuymans-maakt-portret-beatrix-voor-heropend-stedelijk/ 
2.  - (2012, 10 november), Zuinig Amsterdam. In: Vlaanderen vakantieland.  
   Gedownload via: http://www.een.be/programmas/vlaanderen-vakantieland/zuinig-amsterdam
3. http://www.desdecuba.com/generaciony_nl/
4. - (cop. 1997), Teken en betekenis. - Haarlem : Aramith
5. Merleau-Ponty, M. (cop. 2003),  De wereld waarnemen. - Amsterdam : Boom

afbeeldingen:
1. http://www.nrc.nl/nieuws/2012/09/18/kunstschilder-tuymans-maakt-portret-beatrix-voor-heropend-stedelijk/
2. http://www.iep.utm.edu/merleau/