De naam van de plant is ontleend aan het Latijnse woord Morum, dat braambes betekent. Ter versterking van de betekenis werd de extra uitgang "Bei" (bes) toegevoegd. [1]
De moerbei is een oude cultuurplant, die oorspronkelijk in de subtropische gebieden van Azië voorkwam. De Romeinen zorgden voor verspreiding van de plant in Europa. Hoewel de boom vooral bekend is als voedselplant voor de zijderups, zijn de sappige vruchten ook niet te versmaden. Vanwege hun zoete smaak en de hen toegeschreven geneeskrachtige eigenschappen werden de bessen verwerkt tot jam en sap. Daarnaast werden ze gebruikt in de textielindustrie: omdat ze zoveel sap bevatten, waren ze zeer geschikt als kleurstof. Sinds de Gouden Eeuw worden in ons land moerbeibomen geplant bij buitenplaatsen, in kloostertuinen en op boerenerven. De bomen kunnen enkele honderden jaren oud worden. Hoe ouder de plant, des te grilliger zijn vorm. [2, 3]
 |
| afb. 1: Molenstraat (1923) |
Moerbeibomen in Breda
Voor de Tweede Wereldoorlog stond in de binnenstad van Breda een boerderij, die bereikbaar was via een poort tussen de huizen aan de Molenstraat. Hier haalden bewoners van het Centrum groente, fruit en verse eieren. De moerbeibomen op het erf waren al rond 1750 geplant in de tuin van het Huis Ocrum [4].
De huizen aan de Molenstraat werden in de jaren '60 gesloopt. In de jaren '80 herinnerden alleen een toom scharrelende kippen en de moerbeibomen nog aan de inmiddels afgebroken hoeve.
Toentertijd werd in de gemeenteraad besloten om de muziekschool met de centrale bibliotheek in één gebouw onder te brengen. De uitgelezen locatie voor de nieuwbouw was het braakliggend terrein aan de Molenstraat. Er was echter een probleem: de eeuwenoude moerbeibomen stonden op de monumentenlijst en mochten niet gekapt worden [5].
 |
| afb. 2: de moerbeibomen (2012). |
De gestileerde pilaren waarop hij het dak van de publieksruimte liet rusten, verwijzen eveneens naar de moerbeibomen.
Onder de moerbeiboom
De moerbeibomen kregen zo een prominente plaats binnen de bibliotheek en ook in de programmering van activiteiten kwamen ze terug. Sinds 2007 bracht het literair festival "Onder de moerbeiboom" lokale en nationale dichters samen in de binnentuin. Daarnaast inspireerden de moerbeibomen beeldend kunstenaars tot schitterende objecten. Één van deze kunstwerken wil ik graag wat nader beschouwen.
De moerbeibomen op het raam
In één van de ramen bij de tijdschriftenafdeling in de bibliotheek zijn vijf polycarbonaat (lexan) platen geplaatst. Op deze platen is één van de moerbeibomen te zien. Het silhouet is onbeschilderd, de ruimte eromheen is bewerkt met ei-tempera, een "verfsoort" die al in de vroege Middeleeuwen gebruikt werd.
Ingrid Cornelissen maakte het kunstwerk in 2002 voor het project "Het geheugen van een stad" ter gelegenheid van het 750-jarig bestaan van Breda. Na afloop van de tentoonstelling werd het voor de bibliotheek aangekocht.
Ingrid Cornelissen maakte het kunstwerk in 2002 voor het project "Het geheugen van een stad" ter gelegenheid van het 750-jarig bestaan van Breda. Na afloop van de tentoonstelling werd het voor de bibliotheek aangekocht.
Op de platen lexan zijn heel gedetailleerd de grillige takken van de grootste moerbeiboom te zien. Door deze uitgesneden "takken" zijn de bomen in de tuin zichtbaar. Het werk is een momentopname: het geeft de boom weer zoals hij in de winter van 2001 was.
Voor hetzelfde project beschreef H.H. ter Balkt de moerbeiboom eveneens in zijn winterse glorie: "Aan zijn kronkelende, op een bijna onaardse levensvorm lijkende stam en takken, hangen begin december druppelend nog een paar laatste grote hartvormige bladeren." Hij vergelijkt de stam met de marmeren tombe van Engelbert II van Nassau: de schors is net zo verkleurd als het marmer, maar de boom oogt minder doods [6].
Voor hetzelfde project beschreef H.H. ter Balkt de moerbeiboom eveneens in zijn winterse glorie: "Aan zijn kronkelende, op een bijna onaardse levensvorm lijkende stam en takken, hangen begin december druppelend nog een paar laatste grote hartvormige bladeren." Hij vergelijkt de stam met de marmeren tombe van Engelbert II van Nassau: de schors is net zo verkleurd als het marmer, maar de boom oogt minder doods [6].
Relatie tussen teken en object
Hier is duidelijk sprake van een iconische relatie:
de bomen in de tuin hebben model gestaan voor dit kunstwerk. En ook al zijn ze teruggebracht tot de essentie... het blijft duidelijk waar het kunstwerk naar verwijst. Zonder de bomen in de tuin zou dit "teken" niet bestaan hebben.
Met betrekking tot de indexicale relatie kunnen we verschillende vragen stellen.
- waarom heeft de kunstenares dit werk gemaakt?
- waarom is juist dit kunstwerk aangekocht?
- waarom heb ik juist voor dit kunstwerk gekozen?:
Zij wilde de moerbeiboom vereeuwigen door het silhouet op deze manier zichtbaar te maken. Het is een eerbetoon aan de boom: deze boom is als een oudere met een kromme rug. Eens zal deze boom sterven, maar door het kunstwerk zal het karakteristieke beeld altijd blijven bestaan (persoonlijke communicatie, 12 oktober 2012).
Het antwoord op de derde vraag is gemakkelijk te geven: ik heb dit altijd een heel mooi kunstwerk gevonden. Het kleurgebruik, de verftechniek en de filtering van het zonlicht maken het een prachtig object om naar te kijken. Ik vermoed dat in dit antwoord ook het antwoord op vraag 2 gelegen is.
De symbolische relatie kan op verschillende manieren geduid worden:
- iedereen heeft een beeld bij het woord "BOOM", dus ook voor degenen die de achtergrond van dit kunstwerk niet kennen, is duidelijk wat hier afgebeeld is.
- daarnaast is een boom stevig geworteld in de grond. Deze symboliek zou je door kunnen trekken naar het instituut "Bibliotheek". Een bibliotheek hoort ook geworteld te zijn in de (lokale) samenleving.
Nu het voortbestaan van bibliotheken onzeker is, kan een wijze les geleerd worden uit Vergilius' woorden: "Iedere boom vraagt feitelijk zorg: gij moet ...geen moeite sparen voor veredeling [6]". Het is te hopen dat bezoekers van Bibliotheek Breda nog lang mogen genieten van het schitterend kunstwerk op het raam en van de moerbeiboom in de tuin waarnaar het verwijst.
bronnen:
1 http://www.etymologiebank.nl/trefwoord/moerbei. Geraadpleegd op 13 september 2012
3. http://www.neerlandstuin.nl/bomen/moerbei.html. Geraadpleegd op 13 september 2012
bronnen:
3. http://www.neerlandstuin.nl/bomen/moerbei.html. Geraadpleegd op 13 september 2012
4. http://www.monumentaltrees.com/nl/nld/noordbrabant/breda/3010_centralebibliotheek/5091/. Geraadpleegd op 15 september 2012
5. http://www.breda.nl/system/files/lijst_met_monumenten_en_panden_in_stadsgezicht.pdf. Geraadpleegd op 10 september 2012
6.- (2002). Over helden, schurken en Hadewijch : het geheugen van een stad. Dl. 1: Literatuur. Breda : P Pers. p 122-125
6.- (2002). Over helden, schurken en Hadewijch : het geheugen van een stad. Dl. 1: Literatuur. Breda : P Pers. p 122-125
Dag Marlies, wat een interessant en specifiek voorbeeld aan wier hand je iconische, indexicale en symbolische relatie kunt uitleggen! Gaaf. Slechts een kleine twijfel over je voorbeelden van symboliek in context. Zou, voor de groep mensen die je noemt, het kunstwerk symbool staan voor de heisa rond de nieuwbouw, of zijn het moerbeibomen in het algemeen die die symboliek met zich meedragen?
BeantwoordenVerwijderenVerder leesbaar en vermakelijk, bedankt!
Bedankt voor je reactie. Ik heb het bericht nogmaals gelezen en je plaatst terecht een kanttekening bij de symboliek van de nieuwbouw. N.a.v. de uitleg in het college van 17 september ben ik van plan dit bericht enigszins te herschrijven. Niet alleen de indexicale relatie wil ik verder uitwerken, maar ook de gedachten rond de symboliek wil ik anders formuleren.
Verwijderen