De strip is volwassen geworden...

Stripgeschiedenis 

Het stripverhaal bestaat al eeuwen. Beeldverhalen, zogenaamde centsprenten, waren bedoeld voor het volk dat niet kon lezen. Vaak hadden zij een moralistische ondertoon. Het eerste echte stripboek verscheen in Nederland in de 19e eeuw [1]. Met de komst van de krantenstrip in 1921 begon een bloeiperiode voor het stripverhaal. Vanaf 1922 verschenen speciale strip- en jeugdbladen, o.a. De Automaat, waarin het verhaal steevast eindigde met de zin:

hoe het Pijpje Drop vergaat, staat in de volgende Automaat. 

Na de Tweede Wereldoorlog veranderde de houding ten opzichte van strips. Er verschenen nog steeds nieuwe Nederlandse strips, maar de negatieve publiciteit rondom de Dick Bossies droeg ertoe bij dat de opvoedkundige correctheid van strips belangrijk werd. Beroemde striphelden zoals Kapitein Rob en Eric de Noorman maakten hun opwachting in de krantenstrips, de Toonderstudios brachten het Tom Poes weekblad uit en in damesbladen werden strippagina's voor de kinderen opgenomen. In 1952 verscheen voor de eerste keer Donald Duck, een vrolijk weekblad.

De strip kreeg hierdoor een wat kinderachtig imago. In de jaren '60 hield niemand minder dan Marten Toonder een pleidooi voor erkenning van het beeldverhaal:

"De mens is vermoeid geraakt door de gigantische letterbrij die hem in kranten en romans nu al een eeuw lang worden voorgeschoteld en hij neemt zijn toevlucht tot de meest primitieve vorm van plaatjeslectuur," aldus Toonder - waarbij hij opmerkt dat 'primitief' niet gelijk staat aan inferieur, en dat er grote kwalitatieve verschillen zijn in strips onderling [3].

Uit het woord inferieur blijkt het negatieve beeld waarmee de strip omgeven was: strips waren het bewijs van de slechte smaak van een onopgevoede massa [4]. Bij de opkomst van de pop-art ontstond meer waardering voor de grafische mogelijkheden van de strip. De strip werd door het grote publiek herontdekt. Er verschenen speciale strips voor volwassenen, waarin de taboes van de jaren '50 doorbroken werden.

In de tussenliggende jaren is de strip uitgegroeid tot een volwaardig medium. Er zijn speciale beurzen, stripfestivals, stripspeciaalzaken, striprecensenten en stripprijzen. Toch blijkt dat het beeldverhaal anno 2012 nog steeds te lijden heeft onder negatieve beeldvorming. In Letterlijk & figuurlijk begint Joost Pollman zijn pleidooi met de woorden: "Dit boek is bedoeld voor ontwikkelde mensen, die minder ontwikkelde ideeën hebben over wat 'strip' is." Hij noemt dit de laatste fase in het denkproces, dat leidt naar de erkenning van het kwalitatief goede stripverhaal [5].

Graphic novels

De laatste jaren worden de graphic novels steeds meer gewaardeerd. Wat is een graphic novel? De term werd voor het eerst gebruikt in 1978. Volgens de Oxford English Dictionary is het: "...a narrative work in which the story is conveyed to the reader using sequential art, either in an experimental design or in a traditional comics format" [6]. Deze strips vereisen een andere leeshouding, omdat er diverse verhaallagen voor komen. Visuele vondsten maken de strips tot ware kunstwerken.

Opdracht syntagmatische analyse

In het college beeldcultuur van 8 oktober j.l. kregen we de opdracht de vertelwijze van een film of stripverhaal te analyseren. Ik heb ervoor gekozen om twee graphic novels met elkaar te vergelijken. De beide strips die ik heb uitgekozen, zijn verschillend qua uiterlijk en tekenstijl. Waar Hanco Kolk een losse tekenstijl heeft, werkt Juillard zeer gedetailleerd. Uitgaande van het referentiekader van de Westerse mens, vermoed ik dat ook de manier van vertellen zal verschillen. Ik denk dat het verhaal van Juillard op de klassieke wijze verteld zal worden, terwijl bij Kolk de art-vertelwijze duidelijk te herkennen zal zijn.

Van Istanbul naar Bagdad

Hanco Kolk (*1957) is één van de bekendste Nederlandse striptekenaars. Sinds 1983 tekent hij in een ietwat karikaturale stijl: ronde karikaturale lijnen voor de personages en slechts enkele pennenstrepen voor de enscenering [7].

Arnon Grunberg (*1971) is volgens Hans Antens, docent moderne Nederlandse literatuur aan de Universiteit van Utrecht, de enige Nederlandse schrijver die de "grote 3" kan opvolgen [8]. Deze literaire duizendpoot kreeg in 2009 de Constantijn Huygensprijs voor zijn gehele oeuvre.

In maart 2010 reist Grunberg met de auto van Istanbul naar Bagdad. Op zijn blog en in het NRC Handelsblad doet hij verslag van deze roadtrip. Voordat hij aan de reis begint, wordt afgesproken dat Hanco Kolk het verslag zal verstrippen. Dit resulteert in de graphic novel: Van Istanbul naar Bagdad.

De artikelen van Grunberg bevatten geen duidelijke verhaallijn. Hij vertelt over de ontmoetingen die hij onderweg heeft, beschrijft wat hem bezighoudt en wat hem opvalt. Kolk heeft deze fragmenten in chronologische volgorde geplaatst. De enige duidelijke verhaallijn die in dit boek te ontdekken valt, is de gespannen verhouding van Grunberg met zijn vertaalster. Deze verhaallijn is niet terug te voeren op de klassieke vertelwijze: er is geen happy end. 

Verfremdung

De telefoongesprekken die Arnon met zijn moeder voert, werken enigszins vervreemdend. Ook het kleine meisje dat aan de hand van Grunberg met hem meereist en dat uiteindelijk tijdens de viering van het Koerdisch Nieuwjaar haar moeder terugvindt, is een V-effekt.

In een interview met Michael Minnebo geeft Kolk aan waarom hij dit meisje heeft toegevoegd: de eerste ontmoeting van Grunberg is met de Turkse oorlogsfotograaf Ramazan Öztürk. Deze fotograaf maakte in 1988 de foto Silent witness na de gifgasaanval op Halabja. Hanco Kolk was geraakt door deze foto, omdat hij een dochtertje van dezelfde leeftijd als dit meisje had. Hij besloot om in de strip een monumentje voor het kind op te richten: de hele reis is zij Arnons metgezel [9].

Silent witness, foto gemaakt door Ramazan Öztürk

na de door de Irakezen uitgevoerde gifgasaanval op het Koerdische stadje Halabja in maart 1988.

Bron afb. http://www.nieman.harvard.edu/reports/article/102213/Dealing-With-the-Trauma-of-Covering-War.aspx


Het dagboek - Na de regen

Andre Juillard (*1948), vooral bekend als tekenaar van de albums van Blake & Mortimer, verslond als kind de avonturen van Kuifje. De "klare lijn" van Hergé zien we in zijn werk terug. Zijn eerste soloproject, Het dagboek, werd in 1995 bekroond met de prijs voor het beste Franse album op het festival van Angoulème.

In 1998 tekende Juillard een tweede soloproject, Na de regen. De gebeurtenissen in dit album worden door de hoofdpersonen uit het eerste album in gang gezet.

De tekeningen zijn realistisch. De inkleuring straalt rust en warmte uit. Over de enscenering is goed nagedacht: de tekeningen van Parijs zijn gedetailleerd. De weloverwogen afwisseling van close-ups, two-shots en mastershots maakt deze strips geschikt als scenario voor een film.

Klassieke vertelwijze?

De realistisch getekende strip doet vermoeden dat het verhaal op een klassieke (chrono)logische wijze verteld wordt. In Het dagboek wordt de driehoeksverhouding tussen Louise, Victor en Armand beschreven, die uiteindelijk zal resulteren in een moord. Het verhaal bestaat uit drie hoofdstukken, waarin het verhaal van één van de hoofdpersonen centraal staat.

In het eerste hoofdstuk wordt het verhaal van Louise in chronologische volgorde getekend: er wordt verteld hoe zij Armand leert kennen. Haar eerste ontmoeting met Victor wordt weergegeven in een gesprek met haar zus Pauline. Haar tweede ontmoeting met hem wordt filmisch weergegeven. Regelmatig worden tijdsaanduidingen weergegeven in de tekstballonnen. De laatste tekening vormt de eerste tekening van het tweede deel, waarin Victors dagboek centraal staat.

In het tweede hoofdstuk worden dezelfde gebeurtenissen vanuit het oogpunt van Victor weergegeven. Omdat dit in dagboekvorm gebeurt, zijn het vooral zijn gedachten die de tekeningen bepalen. De laatste tekeningen van dit deel tonen de eenzaamheid van Louise nadat zij het dagboek gelezen heeft. Deze tekeningen zijn ingekleurd in koele blauwtinten.

Het derde hoofdstuk gaat over de dood van Armand. Dit gedeelte wordt weergegeven als flashback. De eerste tekeningen spelen in het heden: Pauline vertelt aan de onderzoeksrechter hoe Victor haar opgezocht heeft. Na een close-up van de onderzoeksrechter wordt in het volgende frame Victor ten tonele gevoerd. Hij vertelt nu zijn verhaal aan de onderzoeksrechter, die op de rug gezien wordt. Zijn verhaal eindigt met een tekening van Victor die naar het huis van Armand gaat. Inmiddels is duidelijk dat Armand dood is.

Enkele weken later komt een jonge vrouw bij de rechter om haar verhaal over de avond van de moord te vertellen. Met haar verhaal kan zij de onschuld van Victor aantonen. Het verhaal heeft een open einde. De laatste tekening van het oorspronkelijke verhaal is een longshot, waarbij Louise langzaam wegloopt terwijl Victor en de jonge vrouw de andere kant oplopen.

Hoewel de gebeurtenissen per deel chronologisch weergegeven worden, vergt het enige inspanning om de verhaallijn te ontdekken. Het complete verhaal wordt niet chronologisch verteld. De lezer ontdekt het verloop van het verhaal pas aan het einde van het boek. Ook dan blijft de lezer nog met vragen zitten.

Conclusie

Het valt me op dat in beide graphic novels de verhaallijn lastig te ontdekken is.

Hanco Kolk heeft geprobeerd een patroon aan te brengen in de weergave van de aantekeningen van Grunberg. Hij heeft daarbij de chronologische volgorde van de ontmoetingen genomen. In een interview gaf hij aan dat de gespannen verhouding tussen Grunberg en zijn vertaalster ook als verhaallijn gezien kon worden. Het thema "boy meets girl" leidt echter niet tot het gewenste happy end dat kenmerkend is voor de klassieke vertelwijze. 

De tekeningen in Het dagboek lijken op die van traditionele stripverhalen zoals Kuifje. Hierdoor vermoedde ik dat het verhaal op de klassieke manier opgebouwd zou zijn. Toch zou ik bij deze strip niet van een klassieke vertelwijze willen spreken. Het open einde en het gebruik van flashbacks vergen meer inspanning van de lezer. Maar wie de moeite neemt om deze graphic novel goed te bekijken, zal enthousiast worden over de visuele vondsten van Andre Juillard.

Bronnen:

1. Ammerlaan, R. (2005) Nederlandse stripgeschiedenis.  
    Gedownload van: http://www.geschiedenis24.nl/nieuws/2005/oktober/Nederlandse-stripgeschiedenis.html

2. Tweehonderd jaar Nederlandse stripgeschiedenis (n.d.). 
    Gedownload van: http://www.lambiek.net/aanvang/index.htm

3. 'Proostprikkels' 261, (1962, februari). 
    Gedownload via: http://www.lambiek.net/aanvang/1960waardering.htm

4. Nederlandse stripgeschiedenis : 1950-1960 : krantenstrip (n.d.). 
    Gedownload van: http://www.lambiek.net/aanvang/1950krantestrip.htm

5. - (2012). Recensie 2012-41-0129. Leidschendam : Nederlandse Bibliotheek Dienst

6. Oxford English Dictionary. 
    Geraadpleegd op 14 oktober 2012 van: http://en.wikipedia.org/wiki/Graphic_novel

7. Nederlandse stripgeschiedenis : Hanco Kolk (n.d.). 
    Gedownload van: http://www.lambiek.net/aanvang/kolkdewit.htm

8. Knobel, G. (2010, 3 november) De nieuwe grote drie is Grunberg. In: DUB : onafhankelijk medium van de Universiteit Utrecht. Utrecht : Utrecht University. 
    Gedownload van: http://www.dub.uu.nl/artikel/nieuwe-grote-drie-grunberg.html

9. Minneboo, M. (2010, 27 oktober) Grunberg verstript door Hanco Kolk [web log post]. 
    Gedownload van: http://www.michaelminneboo.nl/2010/10/grunberg-verstript-door-hanco-kolk/

10. - (1994-...) Andre Juillard.  Gedownload van: http://www.lambiek.net/artists/j/juillard.htm